“De verhalen moeten worden doorverteld”
Deze dagen was er een belangrijke fietstocht langs de verschillende locaties in Ootmarsum en omgeving, met als thema: Om nooit te vergeten. Deze monumenten moeten ons blijven herinneren aan de gruweldaden die de oorlog heeft gekend. Monumenten die op verschillende plekken staan in onze stad en omgeving, monumenten met elk een eigen verhaal. Het mogen geen monumenten worden waar wij aan voorbijfietsen, ze moeten ons wijzen op de gruweldaden van de oorlog, de slachtoffers die er vallen, de gevolgen die het heeft voor mensen, gezinnen en families, tot in vele generaties erna. Elk monument heeft zijn eigen verhaal. Die verhalen moeten worden doorverteld.
Hier in de stad Ootmarsum kennen we allemaal het bergplein, waar in januari 1945 bommen vielen, die het leven kostte aan twee dodelijke slachtoffers, de 12 jarige Johan Heupink en de 34 jarige Femmetje Davids. Daarnaast waren er gewonden, zoals de nu 91 jarige Johnny Sanders die een oog moest missen. Bij het klooster herinnert het monument aan onze Joodse inwoners die omkwamen, zoals de familie Menco. Onder aan de Kuiperberg ligt een monument, op de plek waar vader Maurits en zijn zoons Sallo en Nico werden gefusilleerd. Zo waren er onderduikadressen voor Joden en verzetsmensen, en plekken om wapens te droppen. De oorlog heeft diepe sporen nagelaten, niet alleen in onze eigen omgeving, maar ook in de families overzee. Zo liggen er vier vliegers die omkwamen bij hun vlucht op de Ageler Es op het Protestantse kerkhof. Ons land kent maar liefst 30.000 oorlogsgraven. Ook hier in Overijssel zijn ze te vinden op de Holterberg, maar ook op de diverse kerkhoven. Jonge mannen, net volwassen, nog een heel leven voor zich , die hun leven gaven voor onze vrijheid. Wanneer je op het oorlogskerkhof loopt dan vertelt het je verhalen van allemaal gewone mensen: arbeiders en notabelen, huismoeders en boeren, soldaten en burgers. Mensen met plannen, dromen, levens. Niet wetende dat ze ooit een oorlog zouden meemaken, en dat ze daarin voor grote keuzes zouden komen te staan. Nooit beseffend dat wij ze vanavond zouden herdenken. Op zo’n oorlogskerkhof zie je de doorsnee van onze samenleving. Wat hebben wij, dankzij hen, een prachtige samenleving kunnen opbouwen.
En nog altijd hebben we daar niet van geleerd. Nog altijd klinkt er oorlogstaal in onze wereld, vallen er bommen, drones, raketten, op steden en dorpen. Komen er mensen om, worden gezinnen verwoest en wordt hen onvoorstelbaar leed aangedaan. Nog altijd zijn er machthebbers in onze wereld, die nog meer willen hebben, die met geweld macht uitoefenen. Nog altijd zijn er Poetins, Netanjahus en Trumps die koste wat kost de wereld met geweld willen veroveren. En daarmee beschavingen willen uitroeien. Elke dag zien wij de verschrikkelijke beelden op onze beeldschermen en onze huiskamer binnenkomen.
Maar we mogen niet alleen wijzen naar de grote mannen, maar moeten ook bij onszelf afvragen: Wat zou ik in die situatie hebben gedaan? Zou ik een stille toeschouwer zijn geweest, of zou ik ook onderduikers hebben geholpen? Zou ik ook in verzet zijn gekomen tegen het onrecht dat mijn medeburgers werd aangedaan? Zou ik mijn nek durven uit te steken? Nee, het is niet altijd gemakkelijk om een beslissing te nemen, Hadden wij niet meer in actie kunnen komen toen de Joodse gemeenschap werd weggevoerd? Als stille toeschouwer zou je zomaar ineens medeplichtige kunnen worden.
Nee, ik ben er niet trots op, wanneer ik rondloop in Yad Vashem, in het oorlogsmuseum in Jeruzalem. Een museum, dat verhaalt over de Jodenvervolging en vernietiging, dat bij mij diepe indruk heeft nagelaten. Het ligt voor een groot deel onder de grond, alsof het wil zeggen, dat wat er hier gebeurd is het daglicht niet kan verdragen. Nadat je alle ellende hebt gezien, kom je weer op een balkon met zicht op het Nieuwe Jeruzalem. Dat beurt je weer op, om op te staan uit de ellende. Dan kom je in de herdenkingstuintuin met monumenten waarin de dorpen en steden van Europa zijn gebeiteld, steden en dorpen, waar Joden zijn weggevoerd in de Tweede Wereldoorlog. Dan zie je namen als Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Zwolle, maar ook: Oldenzaal, Enschede, Almelo, Borne, Denekamp en Ootmarsum. Als levend teken in gebeiteld in steen, nooit uit te wissen, herinnerend aan wat er ooit is gebeurd, om nooit te vergeten.
En dan flitst er door mijn hoofd dat de Amerikaanse president dreigt om de hele cultuur van Iran te vernietigen. In wat voor een wereld leven wij? Alsof het nooit genoeg is geweest. Meer dan ooit, moeten wij, nu de generatie, die de oorlog heeft meegemaakt uitsterft, onze kinderen de verhalen blijven vertellen. Het is goed om te weten wat er zich allemaal heeft afgespeeld, hoe gruwelijk een oorlog kan zijn, en dat wij er lering uit trekken. Het is goed dat er mensen opstaan, die de oorlogsmonumenten adopteren en daarmee de verhalen van de slachtoffers levend houden.
Lieve mensen, ook nu is het onze taak om ons te verzetten tegen onrecht, tegen iets dat in onze ogen niet deugt, tegen onmenselijke situaties. Laten we de moed opbrengen dit te doen, opdat onze democratische rechtstaat niet uitholt. Als we nu niet doen, in een veilige situatie, dan durven we het zeker niet wanneer het echt gevaarlijk wordt.
Pastor Jan Kerkhof Jonkman